• foto-ptaki.pl
  • foto-ptaki.pl
  • foto-ptaki.pl
 

Sonda

Jaki parametr zestawu do fotografowania ptaków ma najważniejsze znaczenie? (1)


 

Jaki parametr zestawu do fotografowania ptaków ma najważniejsze znaczenie? (2)


 

Jaki parametr zestawu do fotografowania ptaków ma najmniejsze znaczenie? (2)


 

Gęsi Email
Autor: Antoni Marczewski   
Gęś zbożowa
Gęś zbożowa - Anser fabalis © Grzegorz Kłosowski

Gęś zbożowa
Anser fabalis

Gęś zbożowa jest mniejsza od gęgawy, ale większa od gęsi białoczelnej. Szyję ma długą i cienką, głowa duża, wyraźnie zaznaczona. Dziób czarny z pomarańczową przepaską (która u podgatunku rossicus jest ograniczona do niewielkiej plamki, co upodabnia osobniki należące do tego podgatunku do gęsi krótkodziobej). Na ciemnobrązowym grzbiecie jasne brzegi piór tworzą wyraźny łuskowany wzór. Kolor nóg podobny jak u gęsi białoczelnej, z trochę intensywniej żółtym odcieniem (co w terenie jest prawie niewidoczne). Należy zwracać uwagę na ubarwienie ogona – jest on prawie całkowicie czarnobrązowy z wąską białą krawędzią. Gęsi zbożowe mogą latać razem z gęsiami białoczelnymi.

Gęsi zbożowe
Gęsi zbożowe - Anser fabalis © Artur Tabor
Zasięg gęsi zbożowej obejmuje tereny od Fennoskandii (wspólna nazwa dla Półwyspu Skandynawskiego i Kolskiego) do Morza Beringa (łącznie z Kamczatką). Gnieździ się w pasie od wybrzeży Oceanu Arktycznego do 50 równoleżnika (Azja Centralna). Gęsi występujące we wschodniej części areału są generalnie większe i mają dłuższe dzioby niż osobniki z części zachodniej.

W Polsce wędrówka odbywa się głównie w północnej i zachodniej części kraju. Przyloty rozpoczynają się mniej więcej na początku października. Podanie informacji, skąd pochodzą pierwsze przybywające do Polski stada, jest dosyć trudne, albowiem może się to co roku zmieniać, w zależności od warunków pogodowych na trasie wędrówki. Jeśli np. w Szwecji utrzymują się temperatury pozwalające ptakom na żerowanie, przylecą one do Polski później niż w sytuacji, gdy na innych terenach panują już mrozy. Coroczne liczenia gęsi w Polsce odbywają się w połowie listopada, gdyż wtedy powinny już przylecieć wszystkie ptaki spędzające u nas okres jesienno-zimowy. Badania te wykazały, że liczebność gęsi zbożowych wahała się w poszczególnych latach od 40 tys. (1993) do około 200 tys. (1997) osobników.

Najważniejszym zimowiskiem tego gatunku w Polsce jest Park Narodowy "Ujście Warty" (okolice Słońska, woj. lubuskie), gdzie gromadzi się do 44 tysięcy osobników (do tego miejsca należy też rekord w wielkości jesiennego zgromadzenia gęsi zbożowych -130 tys. w 1997 roku). W pozostałych regionach w sumie zimuje od 5 do 26 tysięcy, przy czym większość ptaków wybiera zachodnią i południowo-zachodnią część kraju. Poza Słońskiem kilkutysięczne stada spotykane są również na dolnej Odrze (zwłaszcza w obszarze Międzyodrza i na Jeziorze Dąbie).

Gęsi zbożowe
Gęsi zbożowe - Anser fabalis © Artur Tabor
Wiosenny przelot jest mniej rozciągnięty w czasie (podobnie jak u większości gatunków spieszących się, by zająć najlepsze terytoria na lęgowiskach). Pierwsze ptaki pojawiają się w drugiej połowie lutego, w połowie marca następuje szczyt przelotu, a pod koniec kwietnia odlatują z Polski ostatnie stada tych ptaków.

W przypadku niektórych gatunków gęsi naukowcy spierają się co do ilości podgatunków, które można wyodrębnić w obrębie jednego gatunku. Tak właśnie jest w przypadku gęsi zbożowej. W zależności od źródła można się spotkać z różnymi danymi, jednak na potrzeby tego tekstu zakładamy, zgodnie z jedną z najpopularniejszych teorii, że mamy 5 podgatunków gęsi zbożowej, z czego dwa – fabalis i rossicus – regularnie pojawiają się na terenie Polski. Niektórzy ornitolodzy uważają nawet, że zamiast jednego gatunku z pięcioma podgatunkami powinny istnieć dwa gatunki (1 z trzema i 1 z dwoma podgatunkami). Ten podział jednak nie został jeszcze oficjalnie uznany za obowiązujący.

"Gęś tajgowa" – Anser fabalis fabalis

Gęsi zbożowe
Gęsi zbożowe - Anser fabalis © Grzegorz Kłosowski
Nazwa ta nie jest oficjalnie używana w Polsce – stanowi dosłowne tłumaczenie nazwy angielskiej. Tajga to pas borealnych lasów rozciągających się od Alaski, przez Kanadę, północną Skandynawię, do wschodnich wybrzeży Syberii.

Europejska populacja lęgowa tego podgatunku wynosi od 2 do 3 tys. par (500-1000 w Szwecji i Norwegii oraz 1500-2000 w Finlandii). Poza tym gnieździ się on również w Rosji, gdzie Ural stanowi wschodnią granicę zasięgu. Gniazda budowane są z reguły na wzniesieniach na torfowiskach, często w obrębie lasów świerkowych lub brzozowych (stąd Finowie nazywają ten gatunek Metsähanhi – "gęś leśna"). Może się zdarzać, że są wznoszone w odległości zaledwie kilku metrów od siebie, tworząc rozproszoną kolonię.

Na lęgowiska ptaki przybywają w maju, a opuszczają je pod koniec września, choć ptaki, których lęgi nie zakończyły się sukcesem, mogą odlatywać już pod koniec czerwca. Zanim wyruszą na wędrówkę, muszą wymienić zniszczone pióra na nowe – w tym okresie nie są zdolne do lotu (przez około miesiąc). Jedno z najważniejszych pierzowisk znajduje się w norweskiej prowincji Finnmark, gdzie notowano maksymalnie do 3500 osobników.

Wędrówka odbywa się dwoma szlakami: główny prowadzi z północnej Finlandii przez Szwecję, natomiast drugi przez terytorium republik bałtyckich i Polskę. Zanim ptaki przystąpią do przelotu nad Morzem Bałtyckim, gromadzą się na fińskich terenach nadmorskich. Pod koniec września ptaki z podgatunku fabalis, które opuściły Finlandię, docierają do szwedzkiej prowincji Uppsala, jednak najwięcej ptaków pojawia się w Szwecji w połowie października. Najważniejsze zimowiska tego podgatunku znajdują się w Danii i południowej Szwecji (m.in. w Skanii). Poza tym zimę spędzają również w Polsce (conajmniej 11 tysięcy) i północnych Niemczech. Szacuje się, że w Europie zimuje około 100 tys. ptaków z podgatunku fabalis.

Gęsi zbożowe
Gęsi zbożowe - Anser fabalis © Artur Tabor
Badania prowadzone w Szkocji udowodniły, że zimujące tam gęsi zbożowe pochodzą przede wszystkim ze Szwecji. Po zakończeniu sezonu lęgowego przelatują one nad Morzem Północnym, odpoczywają w ujściu rzeki Forth, a następnie lecą w górę tej rzeki na płaskowyż Slamannan, który jest jednym z dwóch miejsc regularnego zimowania tego gatunku na Wyspach Brytyjskich. Żerują przede wszystkim na pastwiskach, które są opuszczone przez bydło i porośnięte życicą trwałą (zwaną również rajgrasem angielskim - Lolium perenne), ale już w Anglii roślina ta jest przez nie zjadana mniej chętnie niż trawy (Poa sp.). Dokładne badania nad preferencjami pokarmowymi "gęsi tajgowych" prowadzono w latach 1950-1980 w szwedzkiej prowincji Skania. Jesienią żerowały one głównie na ścierniskach, natomiast zimą przenosiły się na pola zbóż ozimych, buraków cukrowych, ziemniaków i marchwi, gdzie żywiły się odpadkami roślinnymi pozostałymi po okresie zbiorów.

Powroty na lęgowiska przebiegają mniej więcej tymi samymi trasami, co przeloty jesienne, choć część ptaków wybiera inną drogę, lecąc wzdłuż zachodnich wybrzeży zatoki Botnickiej.

W Polsce "gęsi tajgowe" są spotykane przede wszystkim w północnej części kraju.

"Gęś tundrowa" – Anser fabalis rossicus

Gęś zbożowa
Gęś zbożowa - Anser fabalis © Artur Tabor
Tundra to formacja roślinna, w której dominują mchy i porosty, a drzewa albo nie występują, albo przybierają formy karłowate. W takim środowisku zakładają gniazda gęsi z podgatunku rossicus, występujące w pasie od Półwyspu Kolskiego do Półwyspu Tajmyr. Ten pierwszy jest jednocześnie jednym z najważniejszych pierzowisk "gęsi tundrowych", gromadzącym około 36 tysięcy osobników. Ptaki rozpoczynają wędrówkę w Rosji, skąd przez republiki bałtyckie lecą na żerowiska w Europie Środkowej: Polsce, wschodnich Niemczech, Czechach, Austrii i na Węgrzech. Przelot rozpoczyna się pod koniec września. Z końcem października gęsi zaczynają przemieszczać się na zimowiska na zachodzie Niemiec, we Francji, krajach Beneluksu, Hiszpanii, Włoszech i na Bałkanach. Łączną liczbę zimujących w Europie osobników szacuje się na około 600 tysięcy. Jest to najpowszechniej spotykana na naszym kontynencie gęś, nie notowana właściwie tylko w Irlandii i na Islandii. Gęsi "tundrowe" lecą dwoma szlakami. Jeden, północny, wiedzie od Morza Białego przez republiki bałtyckie, a drugi, bardziej południowy, przez europejską część Rosji. Ponieważ na wschód od Jeziora Ładoga część ptaków miesza się z gęsiami fabalis, utrudnia to dokładne poznanie tras wędrówek poszczególnych podgatunków.

W Wielkiej Brytanii zimuje zaledwie kilkaset gęsi zbożowych (za to ok. 240 tys. gęsi krótkodziobych). Są to przede wszystkim przedstawiciele podgatunku fabalis, a rossicus pojawia się jako domieszka, często w stadach gęsi białoczelnych, które gnieżdżą się na podobnych szerokościach geograficznych. We Francji liczebność zimujących gęsi zbożowych ocenia się na 2500-3000 osobników. Wszystkie to gęsi rossicus (fabalis nie są tam notowane od końca lat 80.)

Gęsi zbożowe
Gęsi zbożowe - Anser fabalis © Artur Tabor
Wykonane w latach 80-tych badania zimowych stad gęsi zbożowych wykazały sporo różnic w zachowaniu się obu podgatunków na terenach żerowiskowych. Rossicus jest podgatunkiem bardziej aktywnym, osobniki poruszają się na ziemi szybszym tempem, a nad wodą częściej zażywają kąpieli niż ich kuzyni z tajgi. Poza tym gęsi "tundrowe" jako tereny żerowania preferują pola uprawne, podczas gdy "tajgowe" wolą szukać pożywienia na pastwiskach.

Podczas powrotów na lęgowiska gęsi lecą podobnymi trasami, choć stwierdzono, że czas ich postojów na poszczególnych miejscach odpoczynku na trasie jest z reguły dłuższy niż w przypadku ptaków z podgatunku fabalis. W Polsce lecące na północ gęsi, zarówno "tajgowe" i "tundrowe", spotyka się przede wszystkim w marcu i kwietniu (dokładny rozkład zależy głównie od czynników pogodowych). Podgatunek rossicus spotykany jest przede wszystkim w południowej części kraju, gdzie w stadach gęsi zbożowych nieraz stanowi ponad 90%.

Inne informacje o gęsi zbożowej

Gęsi zbożowe po raz pierwszy przystępują do lęgów w trzecim roku życia – wtedy dokonują wyboru partnera, z którym są związane do końca życia. Rodzice potrafią bardzo ofiarnie bronić gniazda przez lisami polarnymi – zdarza się, że w wyniku tego oboje giną.

Gęsi zbożowe
Gęsi zbożowe - Anser fabalis © Artur Tabor
Poza polowaniami, o których mowa jest w innej części tego tekstu, problemem dla gęsi zbożowych mogą okazać się zmiany w sposobie użytkowania ich tradycyjnych żerowisk. Kiedy w latach 80-tych w brytyjskim regionie Yare Marshes zamiast krów zaczęto wypasać owce, spowodowało to zmniejszenie się wysokości traw (owce zgryzały je bliżej ziemi), co sprawiło, że pastwiska zaczęły przyciągać duże stada świstunów Anas penelope (gatunek kaczki), ale jednocześnie przestały stanowić atrakcyjne żerowisko dla gęsi zbożowych.

Dr Andrzej Kruszewicz w pierwszym tomie ksiązki "Ptaki Polski" na przykładzie gęsi zbożowej opisuje potrzebę istnienia więzi uczuciowych między gęsiami, co prowadzi nieraz do ciekawych sytuacji. Opis dotyczy samicy gęsi zbożowej przebywającej w warszawskim ogrodzie zoologicznym po operacji usunięcia śrutu. Po wypuszczeni na staw w zoo połączyła się ona w parę z samcem bernikli kanadyjskiej Branta canadensis i przebywała razem z nim do momentu, gdy władze ogrodu zdecydowały o przeniesieniu go na oddzielny zbiornik (inaczej istniałoby niebezpieczeństwo, że w przyszłości nie stworzy on pary z inną berniklą). Osamotniona gęś zbożowa przyłączyła się wtedy do samca gęgawy, lecz ten nie okazał się wiernym małżonkiem i zostawił ją dla przedstawicielki własnego gatunku. "Zbożówka" poszukała więc szczęścia przy boku samca bernikli białolicej Branta leucopsis. Ten związek zakończył się jej odejściem, kiedy w ogrodzie pojawił się, również wcześniej postrzelony przez myśliwych, samiec gęsi zbożowej. Później nie dochodziło już do zmian partnerów – para trzymała się wspólnie, choć nie doczekała się nigdy potomstwa.



 
 
2007-2014 © Paweł Wietecha, nota prawna
 jesteśmy też na facebooku ostatnia aktualizacja: 21.08.2014, 9:42co nowego?
1x1px_trns.gif