• foto-ptaki.pl
  • foto-ptaki.pl
  • foto-ptaki.pl
foto-ptaki.pl arrow Ptaki arrow Wiosenne kwakania
 

Sonda

Jakiego typu informacji szukasz tu najczęściej?


 

Jaki korpus uważasz za najlepszy do fotografowania ptaków?


 

Jaki obiektyw uważasz za najlepszy do fotografowania ptaków?


 

Wiosenne kwakania Email
Autor: Antoni Marczewski   

Cyranka
Anas querquedula

Nazwa naukowa pochodzi od słowa quercus – „dąb” i znaczy „kaczka zbierająca żołędzie”. Rzeczywiście – cyranki, ale też np. krzyżówki, mogą żywić się owocami dębu, lecz przede wszystkim podczas wędrówek oraz zimą, przy niedoborze innego pokarmu.
Cyranka
Cyranka - Anas querquedula © Henryk Janowski
Ciekawie wygląda nazwa tego gatunku w języku chorwackim: patka pupčanica. Szukając źródłosłowu tej nazwy dowiedziałem się, że pupčanik to pępowina, jednak muszę przyznać, że nie jestem do końca usatyfakcjonowany efektem moich poszukiwań – w żaden sposób nie potrafię doszukać się związku między cyranką i pępowiną. Być może wśród gości serwisu foto-ptaki.pl znajdzie się jakiś slawista, który pomoże w rozwiązaniu tej zagadki.

Niewiele większa od cyraneczki (35-40 cm długości, rozpiętość skrzydeł: 60-70 cm). Samiec w szacie godowej ma charakterystyczną szeroką białą brew, sięgającą lekko poniżej linii łączącej tył głowy i podstawę dzioba. Bok głowy ma kolor „jesiennych kasztanów”, a jej wierzch jest ciemnobrunatny, podobnie jak wąski pasek przechodzący przez oko i dalej ciągnący się wzdłuż dolnej krawędzi brwi. Na jasnoszare boki opadają końce długich czarno-białych barkówek.

W szacie spoczynkowej obie płcie są do siebie bardzo podobne – samce są trochę ciemniejsze, mają dłuższą głowę i nieco masywniejszy dziób,
Cyranka
Cyranka - Anas querquedula © Grzegorz Kłosowski
co trudno jednak zauważyć bez możliwości bezpośredniego porównania. Samica oraz samiec poza sezonem lęgowym posiadają na głowie kontrastowy rysunek utworzony przez ciemnobrązowy pasek oczny, jasną brew (węższą, ciemniejszą i nie zachodzącą tak daleko na tył głowy jak u samca w „godówce”) oraz białe podbródek i gardło. Do samicy podobne są młode ptaki, jednak w ich przypadku upierzenie jest słabiej kontrastowe.

W locie rzucają się w oczy jasnoszare (u samców zdecydowanie jaśniejsze niż u samic) pokrywy skrzydłowe. Metalicznie ciemnozielone lusterko obwiedzione jest od góry i dołu wyraźnymi białymi paskami (pasek końcowy jest szerszy od przedniego, odwrotnie niż u cyraneczek). Spód skrzydeł trójbarwny: przednia część ciemnobrązowa, środkowa biało-szara, tylna ciemnoszara.

Głos samca przypomina nieco trajkotanie, co wyjaśnia pochodzenie jednej z lokalnych nazw cyranki – trajkotka. Bardzo spodobała mi się charakterystyka tego dźwięku w pewnej książce, gdzie został przyrównany do wolno obracającej się grzechotki używanej przez kibiców piłkarskich. W innym źródle opisuje się go porównując do dźwięku wydawanego przy pocieraniu grzebienia paznokciem.

Cyranki żerują zarówno w dzień, jak i w nocy, przede wszystkim na terenach obfitujących w gęste szuwary. Żywią się nasionami, wodnymi bezkręgowcami, małymi rybami i kijankami, a także jajami ryb i płazów.
Cyranki
Cyranki - Anas querquedula © Marcin Stefańczyk
Pokarm zwierzęcy w ich pożywieniu dominuje nad pokarmem pochodzenia roślinnego, co jest przez niektórych uważane za główny powód odbywania dalekich wędrówek - na południowym zachodzie Europy cyranki nie są w stanie znaleźć wystarczającej ilości pełnowartościowego pokarmu. Bardzo rzadko widuje się cyranki żerujące na lądzie – pokarmu poszukują przede wszystkim w wodzie.

Cyranki gnieżdżą się na starorzeczach, w rowach, na łąkach i pastwiskach - nie wymagają otwartego lustra wody. To, jak silnie są uzależnione od dolin rzecznych, widać zwłaszcza przy spojrzeniu na mapę rozmieszczenia w Polsce, gdzie tereny lęgowe zaznocznone są często jako szerokie szare podkreślenia linii rzek. Najchętniej zasiedlają ekstensywnie użytkowane łąki oraz pastwiska w dolinach rzecznych, wypłycone jeziora. Gniazdo tych kaczek zbudowane jest z części roślin i wyścielone puchem przez samicę. Znajduje się ono w niezbyt wysokiej roślinności, dzięki czemu siedzący ptak może obserwować otoczenie, samemu będąc mało widocznym.
Cyranka
Cyranka - Anas querquedula © Paweł Wietecha
Osoby często przebywające na terenach lęgowych cyranek opowiadały mi, że kaczka siedzi na gnieździe bardzo wytrwale i często potrafi zerwać się człowiekowi tuż spod nóg. Jest to związane z pewnym ryzykiem, np. w przypadku ornitologów czy fotografików przyrody, ponieważ trudno jest takiego osobnika dojrzeć wcześniej i skorygować trasę, a spłoszona samica może opuścić lęg. To na niej spoczywa obowiązek wysiadywania jaj, a później wychowywania piskląt. Gatunek może przystępować do lęgów kolonijnie. Średnia wielkość zniesienia wynosi od 8 do 11 jaj (minimalnie 6, maksymalnie 14). W naszym kraju składanie jaj rozpoczyna się w maju lub na początku czerwca, a kolejne 3 tygodnie (21-23 dni) zajmuje wysiadywanie. Pisklęta opuszczają gniazdo w dniu wyklucia i od tej chwili towarzyszą matce, pod której opieką zdobywają pożywienie. Samodzielność osiągają 25 dni po wykluciu, a 10-15 dni później są zdolne do lotu.

Podobnie jak u innych gatunków kaczek, samce nie dzielą z samicami trudu wychowania piskląt i w maju odlatują na pierzowiska. Jesienne odloty cyranek są skumulowane w czasie – trwają od sierpnia i wygasają na przełomie września i października. Z powrotem wracają w marcu i kwietniu.

Zasięg gatunku obejmuje euroazjatycki pas między 42. i 60. równoleżnikiem, sięgający na zachodzie krajów Europy Zachodniej, a na wschodzie mongolskich stepów i jeziora Bajkał.
Cyranka
Cyranka - Anas querquedula © Henryk Janowski
Wielkość polskiej populacji lęgowej szacowana jest na 2-3,5 tys. par, natomiast w całej Europie od 390 do 590 tys. par (wg innych danych 650 tys. – 1 mln par). Kraje z największymi populacjami lęgowymi to Białoruś (35-60 tys.), Ukraina (26-29 tys.), Rumunia (2-8 tys.) i Finlandia (2-5 tys.).

W odpowiednim dla siebie siedlisku może liczebnie przewyższać kaczkę krzyżówkę. W naszym kraju ważnymi ostojami tego gatunku są parki narodowe: Biebrzański, Narwiański, Ujście Warty oraz parki krajobrazowe: Nadwarciański, Doliny Dolnej Odry, Doliny Baryczy. W Europie jest to gatunek narażony na wyginięcie. Od wielu lat obserwuje się w wielu miejscach stopniowy spadek liczebności tego gatunku, głównie wskutek zmian w siedliskach. Wielkopolska populacja cyranki, z 600 par w latach 80. XX w. spadła do 450-500 par w połowie lat 90. i jej wielkość nadal się zmniejsza. U tego gatunku występują dodatkowo regularne zmiany liczebności na przestrzeni lat, związane z różnymi warunkami hydrologicznymi (lata „suche” i „mokre”). Kaczkom tym zagraża przede wszystkim osuszanie terenów podmokłych oraz rezygnacja z ekstensywnego wykorzystywania użytków zielonych, które w efekcie zarastają roślinnością krzewiastą i teren traci dla ptaków atrakcyjność jako potencjalne miejsce lęgowe. W tej chwili całkowitą
Cyranka
Cyranka - Anas querquedula © Paweł Wietecha
wielkość polskiej populacji szacuje się na 3 - 4 tys. par., z czego ok. 2,5 tys. żyje w bagiennych dolinach Narwi i Biebrzy. Wiele tych ptaków zamieszkuje również Dolinę Dolnego Bugu (do 320 par w latach 1984-1987), Dolinę Dolnej Odry łącznie z Zalewem Szczecińskim (ok. 250 p.), Dolinę Baryczy (ponad 100 p. w 1994), pradolinę Noteci (230 p.), Dolinę Środowej Warty wraz ze Zbiornikiem Jeziorsko (200-300 p.)

Głównym pierzowiskiem samców cyranek jest Delta Wołgi.

Od dłuższego czasu (końca lat 80., kiedy widywano w Polsce na przelotach stada cyranek do 2000 osobników), brak doniesień o licznych koncentracjach tego gatunku w okresie wędrówek.

Populacje europejskie docierają na zachodnioafrykańskie zimowiska poprzez Włochy i Hiszpanię - prawdopodobnie w drodze nie zatrzymują się w Afryce Północnej. Podczas badań polegających na śledzeniu ptaków obrączkowanych zimą w Delcie Senegalu okazało się, że gnieżdżą sie one w szerokim pasie, który zaczyna się w Europie Zachodniej i sięga do linii Jeniseju.
Cyranka
Cyranka - Anas querquedula © Artur Tabor
O tym, że cyranki mogą w ciągu życia pokonywać ogromne odległości, niech świadczy chociażby przypadek ptaka zaobrączkowanego w Indiach, którego później stwierdzono w Nigerii. Najprawdopodobniej główny bliskowschodni szlak migracyjny wiedzie przez egipską część Półwyspu Synaj, gdzie między 15 sierpnia i 5 października 1978 naliczono 203 tys. wędrownych cyranek. Drugie 100-200 tys. każdej jesieni przelatuje przez terytorium Izraela – jest to część tego samego szerokiego frontu. Ptaki syberyjskie mają dwie trasy przelotu – część z nich pokonuje basen Morza Śródziemnego w drodze do wschodniej i zachodniej Afryki, natomiast druga część zimuje w Indiach, Pakistanie i na Sri Lance.

Zimowiska cyranek są wysunięte dalej na południe względem innych gatunków. Ptaki z Europy zimują w centralnej Afryce (na południe od Sahary), czasem zalatują również na południowe krańce tego kontynentu. Na afrykańskich zimowiskach gromadzą się również cyranki z zachodniej Syberii, a łączna ilość zimujących na tym kontynencie osobników szacowana jest na ponad 2-3 mln. Najwięcej gromadzi się w Dolinie Środkowego Nigru (do 900 tys.), nad Jeziorem Czad (do 535 tys.) i w Delcie Senegalu (246 tys.).

W Polsce zimą każde spotkanie z cyranką jest interesujące, ponieważ gatunek ten pozostaje u nas na zimę sporadycznie. Mogę żałować, że w 1988 roku miałem zaledwie 2
Cyranka
Cyranka - Anas querquedula © Marcin Stefańczyk
lata i nie mieszkałem tam, gdzie obecnie, czyli w pobliżu Parku Morskie Oko w Warszawie, ponieważ wtedy obserwowano tu kilkakrotnie samicę cyranki. W innym paku, Łazienkach Królewskich, pojawiła się w kwietniu 1980, jednak stało się to na sześć lat przed moim urodzeniem. Jedno z moich pierwszych spotkań z tym gatunkiem miało miejsce na Warmii, w okolicach Biskupca Reszelskiego. Był jeden rok, kiedy poziom wody w tamtejszym stawie (użytkowanym jako staw, lecz było to w rzeczywistości coś w rodzaju niewielkiego zarastającego jeziora) uległ podwyższeniu, przyciągając duże ilości kaczek, w tym właśnie cyranek. Często miewałem problemy z odróżnieniem ich od cyraneczek i do dziś zastanawia mnie, jak udaje się je bezbłędnie rozpoznawać myśliwym - w Polsce cyranka jest pod ścisłą ochroną, natomiast cyraneczka jest ptakiem łownym.



 
 
2007-2017 © Paweł Wietecha, nota prawna
 jesteśmy też na facebooku ostatnia aktualizacja: 05.04.2015, 18:29co nowego?
1x1px_trns.gif