• foto-ptaki.pl
  • foto-ptaki.pl
  • foto-ptaki.pl
foto-ptaki.pl arrow Ptaki arrow Wiosenne kwakania
 

Sonda

Jakiego typu informacji szukasz tu najczęściej?


 

Jaki korpus uważasz za najlepszy do fotografowania ptaków?


 

Jaki obiektyw uważasz za najlepszy do fotografowania ptaków?


 

Wiosenne kwakania Email
Autor: Antoni Marczewski   

Krzyżówka
Anas platyrhynchos

Gdyby dosłownie tłumaczyć słowa z języka łacińskiego na polski, najpospolitszą polską kaczką byłby „szerokodziób”.
Krzyżówka
Krzyżówka - Anas platyrhynchos © Paweł Wietecha
Łacińskie platus (szeroki) i rhunkhos (dziób) składają się bowiem na platyrhnchos – naukową nazwę gatunkową krzyżówki. Inne dopuszczalne tłumaczenie to „szerokonos”, lecz tę wersję, w zmienionej lekko postaci (szirokonoska) Rosjanie zaklepali dla płaskonosa. Z kolei dla Czechów krzyżówka to kachna divoka – myślę, że skojarzenie z kaczką - dziwaczką nie tylko mnie nasuwa się automatycznie.

Największa i najpospolitsza w Polsce kaczka, będąca protoplastą domowych ras kaczek. Wielkość ciała: 50-65 cm, rozpiętość skrzydeł: 75-100 cm. Na jesieni ptaki mogą znacznie zwiększyć swoją masę, co jest związane z przygotowywaniem się do wędrówki i odkładaniem zapasów tłuszczu. Krzyżówka, jako jeden z nielicznych przedstawicieli rodzaju Anas, ma kilka podgatunków, występujących m.in. na Madagaskarze czy na wyspach wokół Australii.

Nie wiem, czy istnieje specjalna potrzeba dokładnego opisywania wyglądu krzyżówki, ponieważ prawie każdy przynajmniej raz w życiu ją widział.
Krzyżówka
Krzyżówka - Anas platyrhynchos © Grzegorz Kłosowski
Samiec w szacie godowej ma zieloną głowę z metalicznym połyskiem, który w zależności od kąta padania światła może być m.in. fioletowy lub granatowy. Głowa sąsiaduje z brązową piersią (brąz jest w bardzo ciepłej tonacji) i czasem oddzielona jest od niej cienką białą obrożą. Grzbiet i boki są szare z lekko brązowym zabarwieniem, ogon biały, natomiast pokrywy pod- i nadogonowe czarne. Te ostatnie ulegają zakręceniu tworząc nad ogonem coś na kształt loczków. Samica jest niepozorna – brązowa, z szarym dziobem o różnej intensywności towarzyszącego szarości koloru pomarańczowego. U samic barwa upierzenia i wygląd rysunku na skrzydłach może wykazywać dużą zmienność osobniczą – sam nieraz miałem do czynienia z niesamowicie jasnymi lub ciemnymi osobnikami. W locie najważniejszą cechą jest wyraźne niebieskie lusterko, obwiedzione z dwóch stron czarnym i białym paskiem. W szacie spoczynkowej samiec jest bardzo podobny do samicy, a jedną z cech pozwalającą z reguły na jego odróżnienie, jest zachowana żółta (a nie szaro-pomarańczowa) barwa dzioba.
Krzyżówka
Krzyżówka - Anas platyrhynchos © Artur Tabor

Głos krzyżówek, a zwłaszcza samic, jest doskonale znanym kwakaniem.

Kaczki te prowadzą dzienny tryb życia. Poza okresem zimowym krzyżówki w miastach nie wykazują zainteresowania pokarmem dostarczanym przez człowieka. Interesuje on je tylko zimą, kiedy trudno jest o naturalne pożywienie. Zimujące w Warszawie krzyżówki na noc gromadzą się na niezmarzniętych odcinkach Wisły, skąd następnego dnia rozlatują się do miejsc regularnego dokarmiania. Nocą na rzece mogą również żerować - znika wtedy stres związany z możliwością ataku bielika czy konkurencją ze strony mew. Poradniki dotyczące dokarmiania zawsze zwracają uwagę, że bardziej wartościowym od chleba pokarmem są dla nich płatki zbożowe czy gotowane warzywa. Praktyka pokazuje często, że przyzwyczajenie jest silniejsze i czegoś innego niż chleb kaczki nie chcą tknąć. Musimy jednak zawsze dbać o to, aby podawane pieczywo było czerstwe i w małych kawałkach
Krzyżówki
Krzyżówki - Anas platyrhynchos © Paweł Wietecha
(większych kaczki nie przełkną, a zalegające w wodzie bochenki chleba czy połówki bułek mogą spowodować rozwój chorobotwórczych mikroorganizmów, groźnych dla ptaków i innych zwierząt). Kiedy kaczki nie mają dostępu do pokarmu pochodzenia antropogenicznego, radzą sobie na wiele innych sposobów. Mogą np. zanurzać głowę w wodzie i ruchami nóg napędzać drobne bezkręgowce. Pisklęta potrafią chwytać latające owady. Na amerykańskich forach myśliwskich znalazłem informację o dorosłych krzyżówkach, u których znajdywano w wolu 13 sporej wielkości żołędzi. Dosyć niesamowite wrażenie robi również fotoreportaż umieszczony na stronie internetowej Grupy Badawczej Ptaków Wodnych KULING, przedstawiający kolejne stadia połykania przez samicę krzyżówki...żaby.

Bardzo szerokie jest spektrum miejsc wykorzystywanych przez krzyżówki do budowy gniazd: drzewa, nory ziemne, szczeliny budynków, sterty kamieni, kępy pokrzyw,
Krzyżówki
Krzyżówki - Anas platyrhynchos © Paweł Wietecha
zakrzaczenia pomiędzy pasami szybkiego ruchu, dachy niskich budynków, a ostatnio w miastach nawet balkony na wysokich piętrach bloków mieszkalnych. Mogą również zajmować budki lęgowe czy opuszczone gniazda wron. Samica składa od 8 do 12 jaj (czasem tylko 4, ale ma to miejsce w sytuacjach, kiedy lęg jest powtarzany). Jeśli w gnieździe znajduje się ich więcej, najczęściej pochodzą od kilku samic. Wysiadywanie zajmuje ok. 4 tygodni (27-28 dni). W ostatnich latach zwiększył się problem niszczenia lęgów krzyżówek, którym dotychczas zagrażało przede wszystkim drapieżnictwo wron, a teraz doszła niszczczycielska działalność norki amerykańskiej. Pisklęta są zdolne do lotu po 50-60 dniach od wyklucia i jeszcze w tym samym roku dojrzewają płciowo.

Najczęściej jako źródło polskiej nazwy wskazuje się podobieństwo lądującej kaczki do kształtu krzyża. Jednak 20 gatunków kaczek, z jakimi krzyżówki mogą tworzyć mieszańce
Krzyżówki
Krzyżówki - Anas platyrhynchos © Grzegorz Kłosowski
(czasem płodne), może sugerować pochodzenie nazwy od krzyżowania. Ta duża liczba mieszańców wynika z wyjątkowego zapału samców, które wiosną intensywnie kopulują, a gatunek partnerki nie zawsze jest dla nich istotny. Takie zachowanie teoretycznie powinno być dla nich ewolucyjnie korzystne (przekazują w ten sposób swoje geny potomstwu), lecz częsta niepłodność powstałych mieszańców każe się nad tą opłacalnością głębiej zastanowić.

Krzyżówki, które bardzo licznie występują w parkach, gdzie łatwo je obserwować, dostarczyły badaczom wielu ciekawych infomacji dotyczących różnych aspektów biologii tego gatunku. Samce po złożeniu przez samicę jaj oddalają się, lecz z reguły przebywają jeszcze gdzieś w pobliżu. Kaczka, która musi czasem zejść z gniazda przylatuje z reguły w to miejsce, gdzie kręci się samiec. Jego obecność powinna zniechęcać do amorów inne samce, lecz rzadko tak się dzieje. Widok samotnej samicy działa na inne samce jak magnes i starają się zwrócić za wszelką cenę jej uwagę. Często obiekt ich awansów nie jest zainteresowany i zazwyczaj dochodzi wówczas do grupowych gwałtów.
Krzyżówka
Krzyżówka - Anas platyrhynchos © Paweł Wietecha
Szczególnie często taka sytuacja może mieć miejsca tam, gdzie występują duże skupiska kaczek, a więc np. w parkach. W Londynie przeprowadzano nawet akcje odłowu samców, ponieważ świadkami ich seksualnych przestępstw byli spacerowicze, oburzeni tym, że taki widok zakłóca im popołudniową przechadzkę. Oczywiście akcja nie zdała się na wiele, ponieważ na miejsce wywiezionych z parku samców zaraz pojawiały się następne, które „zwęszyły okazję” (natura nie znosi próżni).

Dr Andrzej Kruszewicz opisuje w swojej książce „Ptaki Polski” sposób postępowania z pisklętami krzyżówki, które wiosną licznie przynoszone są do Ptasiego Azylu w warszawskim ogrodzie zoologicznym. Małe kaczuszki łączone są w grupki i przekazywane samicom żyjącym na terenie zoo lub pobliskich parków.
Krzyżówki
Krzyżówki - Anas platyrhynchos © Marcin Karetta
Nie ma problemu braku akceptacji nowych piskląt przez samice – wręcz przeciwnie, czasem dochodzi między nimi do walk o nowy przychówek. Można traktować to zjawisko jako wyraz macierzyńskiego instynktu kaczek, choć nie można wykluczyć, że krzyżówki kierują się mniej szlachetnymi pobudkami – w razie ataku drapieżnika, przy dużej ilości piskląt, spada ryzyko, że upolowany ptak będzie pochodził z „oryginalnego” lęgu danej samicy. O tym, że samice krzyżówki raczej nie są wielkimi altruistkami, może świadczyć przypadek z brytyjskiego Slimbridge, gdzie w jednym gnieździe znalazły się 22 jajka. Pochodzenie od dwóch samic było ewidentne, ponieważ różniły się one m.in. kształem i bawą. Samica, której przypadło wysiadywanie, ułożyła je w dwóch warstwach. Ostatecznie pisklęta wykluły się jedynie z tych, które znajdowały się w wyższej warstwie, przez co były prawidłowo inkubowane.

Krzyżówka jest najpospolitszą europejską kaczką, maksymalnie jej populacja może liczyć prawie 4 mln par. Poza Rosją, gdzie w całym kraju żyje do 800 tys. par, ważnymi lęgowiskami są:
Krzyżówki
Krzyżówki - Anas platyrhynchos © Paweł Wietecha
Niemcy (do 500 tys.), Holandia (do 400 tys.), Finlandia (do 250 tys.)

Ciężko jest opisywać rozmieszczenie krzyżówki w Polsce, ponieważ gnieździ się właściwie wszędzie. Jedną z największych ostoi są Bagna Biebrzańskie, gdzie do lęgów przystępuje ok. 6 tys. par (1984). Co ciekawe, krzyżówka może występować również na wysokościach, na których raczej nie spotkamy żadnej innej kaczki, np. w okolicach Morskiego Oka i w Dolinie Pięciu Stawów (1089-1890 m.n.p.m). Prawdopodobnie cały czas zwiększa się liczebność tego gatunku, który m.in. coraz silniej wkracza do miast (w drugiej połowie lat 90. szacowano, że w Warszawie, na powierzchni 52 km2, zakłada gniazda od 120 do 210 par). Polska populacja lęgowa szacowana jest na 200-300 tys.par, ale w wielu miejscach obserwuje się spadek liczebności o nie do końca wyjaśnionej przyczynie. Być może jednym z czynników składających się na niego jest wysoka aktywność myśliwych na szlakach wędrówkowych i na zimowiskach. Poza bezpośrednim odstrzałem ptaki cierpią również w wyniku zatrucia toksycznym ołowiem – pociski, które okazały się niecelnymi strzałami, dostają się do wody i mogą być pobierane np. w charakterze gastroliów.

Najważniejszym pierzowiskiem krzyżówek jest rezerwat Słońsk, gromadzący 4-8 tys. ptaków, maksymalnie do 25 tys. Pierzą się również m.in. w Dolinie Baryczy,
Krzyżówka
Krzyżówka - Anas platyrhynchos © Grzegorz Kłosowski
gdzie na każdym z kompleksów stawów rybnych stwierdzano stada po 3 tys. samców. Razem z samcami pierzyć się mogą samice, które w danym sezonie utraciły lęg i nie przystąpiły do jego powtarzania.

Krzyżówki w okresie przelotów mogą tworzyć ogromne stada, np. po 20-25 tys. na Zbiorniku Goczałkowickim i Zbiorniku Nyskim. Ptaki mogą albo odlatywać z Polski, albo wykonywać tylko drobne przemieszczenia. W Warszawie liczba krzyżówek w miejskich parkach wzrasta w drugiej połowie sierpnia, kiedy rozpoczyna się sezon polowań. Ptaki prawdopodobnie w jakiś sposób wiedzą, że w terenie zabudowanym nie muszą się obawiać myśliwych. Wiele z nich zostaje na zimę – w tym roku na podstawie liczeń koordynowanych w stolicy przez dr Patryka Rowińskiego uzyskano ponad 14 tys. zimujących osobników (rok wcześniej było o 5 tys. mniej, co było spowodowane surowszą zimą). Dane ogólnopolskie z lat 1985-1990 z łagodnych zim podają ponad 500 tys. osobników, a z surowych ponad 170 tys.

Te ptaki, które odlatują z Polski na zimę, spędzają ją w pasie od Danii po północną Francję. Osobniki z południa kraju przelatują do Włoch, na Bałkany i do południowej Francji. Zimą gromadzi się na naszym kontynencie około 7 mln krzyżówek, przede wszystkim w części półnonco-wschodniej (do 4,5 mln).

W przypadku tych kaczek odkryto ciekawe zjawisko związane z wędrówkami. Podobnie jak u innych gatunków, pary tworzą się na zimowiskach.
Krzyżówka
Krzyżówka - Anas platyrhynchos © Paweł Wietecha
Jeżeli znajdują się one w państwie innnym niż to, w którym wykluła się samica, oba ptaki wracają mniej więcej w okolice miejsca wyklucia partnerki, gdzie ta składa jaja. Prof. Jan Sokołowski w „Ptakach Ziem Polskich” podaje przykład polskiego kaczora, który zimując w Szwajcarii stworzył parę z kaczką z Francji. W ten sposób samce mogą w ciągu życia (które w naturze z reguły nie jest dłuższe niż 1,5 roku, choć zdarzają się wyjątki) odbywać lęgi w wielu krajach, podczas gdy samice zawsze wracają do kraju wyklucia.

W Polsce, podobnie jak w wielu innych krajach, krzyżówka jest ptakiem łownym (można na nią polować od 15 sierpnia do 21 grudnia).



 
 
2007-2017 © Paweł Wietecha, nota prawna
 jesteśmy też na facebooku ostatnia aktualizacja: 05.04.2015, 18:29co nowego?
1x1px_trns.gif