• foto-ptaki.pl
  • foto-ptaki.pl
  • foto-ptaki.pl
foto-ptaki.pl arrow Ptaki arrow Kaczki nurkujące
 

Sonda

Jakiego typu informacji szukasz tu najczęściej?


 

Jaki korpus uważasz za najlepszy do fotografowania ptaków?


 

Jaki obiektyw uważasz za najlepszy do fotografowania ptaków?


 

Kaczki nurkujące Email
Autor: Antoni Marczewski   

Czernica
Aythya fuligula

W pismach Arystotelesa można spotkać się z greckim terminem aithuia określającego bliżej niesprecyzowanego ptaka nurkującego. Prawdopodobnie właśnie stąd wziął się pierwszy człon łacińskiej nazwy czernicy.
Czernica
Czernica - Aythya fuligula © Marcin Karetta
Istnieje też hipoteza, że jego geneza związana jest ze słowem aithon stosowanego na określenie czerwonawego odcienia brązu (tej barwy jest samica czernicy). Drugi pochodzi od słowa fuligo, czyli sadza, odnoszącego się zapewne do czarnych partii upierzenia samca w szacie godowej.

Czernica jest wyraźnie mniejsza od krzyżówki (40-47cm długości, 67-73 cm rozpiętości skrzydeł, 1-1,4 kg wagi). Samiec bardzo charakterystyczny dzięki długim piórom z tyłu głowy tworzącym rodzaj czubka. Dominuje czerń, która na głowie ma metaliczny, granatowo-fioletowy połysk. Boki ciała białe, silnie kontrastują z czarnym wierzchem. W szacie przejściowej (uzyskiwanej podczas trwającego od maja do lipca pierzenia) boki brudnoszare, a reszta silnie ciemnobrązowa, nie czarna. Czubek wielkością zbliżony do czubka samicy. Ubarwienie samicy brązowe – głowa i pierś nie różnią się odcieniem, jaśniejsze od ciemnobrązowego wierzchu, ciemniejsze od
Czernica
Czernica - Aythya fuligula © Paweł Wietecha
jasnobrązowych boków. Oczy u dorosłych osobników obu płci żółte. Samice przechodzą pierzenie później niż samce, od czerwca do sierpnia. Ptaki młode przypominają samice, jednak czubek jest prawie niewidoczny, oko jasnobrązowe, a kontrast między bokami i piersią mniejszy. W locie we wszystkich szatach widoczny biały pas na tylnej krawędzi skrzydeł, ciemniejący ku końcowi.

W Polsce najłatwiej pomylić czernicę z ogorzałką, zwłaszcza że oba gatunki nieraz tworzą mieszane stada. Ryzyko pomyłki wzrasta w przypadku tych samic czernic, u których występuje duża biała plama wokół dzioba, podobnie jak u samic ogorzałek. Najpewniej odróżniać obie grążyce na podstawie sylwetki, szczególnie kształtu głowy – u ogorzałki jest ona okrągława, natomiast u czernicy zdecydowanie bardziej „kanciasta”. Poza tym ogorzałka nigdy nie ma czubka z piór. Zarówno u samic, jak i u samców ogorzałki, nie ma kontrastu między bokiem i wierzchem ciała (ale występuje u osobników młodych ). Co roku ogorzałki w stadach czernic można oglądać np. na Zalewie Zegrzyńskim koło Warszawy – mimo początkowych trudności, po pewnym czasie znalezienie stadka ogorzałek w dużej grupie czernic nie
Czernica
Czernica - Aythya fuligula © Leszek Lubicki
stanowi specjalnej trudności.

Czasem istnieje ryzyko pomylenia samicy z podgorzałką. Do takich sytuacji może dojść w przypadku ptaków posiadających białe podogonie, jednak również wtedy ogólna sylwetka stanowi istotną cechę identyfikacyjną.

Wielkość krajowej populacji lęgowej szacowana jest na 15-25 tys. par. Trudno ustalić rzeczywistą liczbę, gdyż na lęgowiskach często licznie przebywają ptaki nie przystępującą do rozrodu. Np. w latach 90., pod koniec maja, na Zbiorniku Włocławskim zgromadziło się stado liczące 2,5 tys. takich osobników.

W Europie liczba lęgowych par oceniana jest na 600-800 tys. Najliczniej występują w pasie od Uralu przez północno-wschodnią Europę, Skandynawię i Wielką Brytanię (obszary pomiędzy 45° N i 75° N). Na południu kontynentu jest to gatunek rzadszy niż w częściach północnych, a stanowiska na zachód od linii Loary są silnie rozproszone.

© Marcin Karetta
Czernica
Czernica - Aythya fuligula
© Paweł Wietecha
Czernica
Czernica - Aythya fuligula



























Grążyca ta pojawiła się w Europie Środkowej stosunkowo niedawno, bo w XIX wieku. Okazała się bardzo plastyczna i szybko zasiedlała nowe tereny. W wielu miejscach sprzyjało jej zawleczenie z dorzecza aralsko-kaspijskiego małża racicznicy Dreissena polymorpha, który w szybkim
Czernica
Czernica - Aythya fuligula © Paweł Wacławik
tempie kolonizował europejskie akweny. W Jeziorze Bodeńskim na pograniczu Niemiec, Austrii i Szwajcarii, racicznice pojawiły się w latach 60. XX w. – do początku XXI w. liczba zimujących tam czernic, głowienek i łysek wzrosła 4-krotnie, by na począttku obecnej dekady wynieść 160 tys. ptaków.

Na Pomorzu i Mazurach czernice obserwowano już w latach 80. XIX w., a 50 lat później stały się częstym widokiem na mazurskich jeziorach. Od roku 1906 zaczęły zasiedlać Dolny Śląsk i Dolinę Baryczy. Stawy w tej dolinie są obecnie jedną z najważniejszych ostoi lęgowych, skupiającą 900-1000 par. W latach 70. XX w. rozpoczął się „marsz na południe”, czyli zasiedlanie kolejnych stanowisk i dalszy wzrost liczebności. Skalę zjawiska odzwierciedla sytuacja na stawach w Siedlcach, gdzie w połowie j lat 70. gnieździło się 10 par, a niecałe 20 lat później już 106. Aktualnie, poza Doliną Baryczy, silne lokalne populacje (ponad 1000 par) występują na Pomorzu Zachodnim, w Wielkopolsce i Małopolsce. Na jeziorach Pomorza Środkowego (np. Kwiecko, Jasień i Borzyszkowskim) gniazdowało dawniej po 50-60 par, jednak w ostatnich latach liczba ta spadła, głównie wskutek wzrostu
Czernica
Czernica - Aythya fuligula © Paweł Wietecha
drapieżnictwa lęgów i wycofywania się stamtąd kolonii śmieszek (więcej o ich znaczeniu dla kaczek w dalszej części tekstu).

Zajmowanie nowych stanowisk lęgowych dotyczy nie tylko Polski, ale również innych państw europejskich. W publikacji z północnej Bawarii można znaleźć informację, że tam czernice zaczęły się gnieździć dopiero od początku lat 30. XX w. Dane zbierano na kompleksie stawów w północnej części landu. Zauważono, że na zbiornikach uboższych w gatunki ptaków wodnych występowało więcej czernic niż tam, gdzie awifauna była bogatsza. Przyczyn upatrywano w głębokości stawów zajmowanych przez bogate zestawy gatunków, nie przekraczającej 1 metra. W takich warunkach wiele gatunków mogło korzystać z pokarmu pobieranego z dna, więc czernice nie mogły czerpać korzyści z lepszego przystosowania do nurkowania. Lepiej niż pozostałe radziły sobie natomiast w miejscach silnie gospodarowanych i ubogich w roślinność wynurzoną, a przez to mniej przyjaznych ptakom. W tej plastyczności czernic autorzy opracowania upatrują jednej z przyczyn ich dużego sukcesu.

Czernice zasiedlają słodkowodne jeziora, stawy hodowlane, zalewy, zbiorniki zaporowe i starorzecza.
Czernica
Czernica - Aythya fuligula © Marcin Karetta
Szczególnie preferują zbiorniki wodne, na których występują wyspy zajęte przez kolonie mew. Ostatnie lata przyniosły informacje o stanowiskach lęgowych na wyspach w nurcie naturalnie płynących, nieuregulowanych rzek. Z roku na rok pojawiają się również informacje o gniazdach w nowych miejscach, takich jak stawy na terenach pokopalnianych, osadniki zakładów przemysłowych czy pola irygacyjne.

Mogą gnieździć się również w bezpośrednim sąsiedztwie osiedli ludzkich – od połowy lat 70. XX w. znane jest stanowisko na śródmiejskim stawie w Mrągowie. Miejsce to jest mi szczególnie bliskie, gdyż na stałe wpisało się w tradycję moich wakacyjnych wyjazdów (choć bardziej za sprawą pobliskiej znakomitej lodziarni). Młodsze stanowisko od końca lat 90. istnieje również w śródmiejskim parku w Legnicy (a przynajmniej istniało do roku 2003, gdyż informacja pochodzi z tego właśnie okresu).

© Paweł Wietecha
Czernica
Czernica - Aythya fuligula
© Paweł Wietecha
Czernice
Czernice - Aythya fuligula



























Na gniazdo wybierane jest miejsce położone blisko wody (najdalej 150 m od niej). Mniejsze i płytsze od gniazd innych gatunków kaczek – składa się z niewielkiej ilości traw. Samica wykonuje je z dostępnych na miejscu materiałów, a wklęsły kszałt nadaje energicznymi ruchami ciała.
Czernica
Czernica - Aythya fuligula © Paweł Wietecha
Jedno z najdziwniej zlokalizowanych gniazd czernicy stwierdzono na starym murze, 30 metrów nad ziemią. Bardzo chętnie przystępuje do lęgów w koloniach śmieszek, gdzie korzysta ze swoistego „parasola ochronnego”. Na widok skrzydlatego drapieżnika mewy podejmują masowy atak na niego, przez co lęgi czernic w takich miejscach są bezpieczniejsze niż poza nimi.

Pierwsze samice zaczynają składać jaja w połowie maja, a większość robi to na przełomie maja i czerwca, a więc bardzo późno. Zaraz potem dochodzi do rozpadu związku i obydwa ptaki z pary zaczynają prowadzić oddzielne życie. W szkockich badaniach wykazano zbieżność terminu składania jaj przez czernice ze szczytem liczebności larw ochotek na dnie jeziora. Dzięki temu w momencie przyjścia piskląt na świat miały zapewniony pokarm w postaci dorosłych owadów, które wcześniej przeszły przepoczwarzenie. W zniesieniu znajduje się 8-10 jaj (czasem do 14) – jeśli ich liczba jest zdecydowanie większa, świadczy to o złożeniu przez kilka samic jaj do tego samego gniazda. Zazwyczaj podkładają je osobniki tego samego gatunku pragnące zwiększyć swoje szanse na dużą liczbę potomstwa, jednak nieraz identycznie
Czernica
Czernica - Aythya fuligula © Paweł Wacławik
postępują ptaki z innych gatunków, np. głowienki. Ma to poważne konsekwencje dla piskląt rozwijających się w „rodzinie zastępczej”. Występuje u nich zjawisko inprintngu (wdrukowania). Pisklę na wczesnym etapie rozwoju uzyskuje „świadomość gatunkową” – w przyszłości będzie szukało partnera do rozrodu podobnego rodziców. Może więc stworzyć parę z osobnikiem innego gatunku niż jego własny, dając w efekcie hybrydę o cechach pośrednich obu gatunków rodzicielskich. Potrafią one podnieść poziom adrenaliny obserwatorowi – np. niektóre mieszańce czernicy i głowienki są łudząco podobne do ogorzałki małej Aythya affinis – gatunku z Ameryki Północnej, dotychczas tylko raz stwierdzonego w Polsce.

Wysiadywanie trwa 25-26 dni. Kiedy samica schodzi z gniazda, przykrywa jaja puchem, co chroni je przed wzrokiem drapieżników (ale już nie węchem) oraz pomaga uniknąć wychłodzenia. Pisklęta przez kilka godzin po wykluciu pozostają w gnieździe, które opuszczają w towarzystwie matki. Przebywają pod jej opieką kolejne 6-7 tygodni, po czym podejmują samodzielne życie, a samice odlatują w celu odbycia pierzenia. Rzadko zdarza się, by jedna samica odbierała przychówek
Czernica
Czernica - Aythya fuligula © Paweł Wietecha
innej (co ma miejsce np. u nurogęsi), jednak nieraz można natknąć się na „przedszkola”, czyli kilka samic wspólnie wodzących młode. Czasem samica bez przychówku „adoptuje” pisklę opuszczone lub pozbawione matki.

Początek migracji jesiennej przypada na sierpień i kończy się w drugiej dekadzie grudnia. Najliczniejsze stada odnotowywane są w tym czasie na nadmorskich zalewach (Szczecińskim i Wiślanym), gdzie gromadzą się tysiące osobników (na początku lat 90. na Zalewie Szczecińskim jesienią liczba czernic wahała się między 26 i 40 tys.). Tysiące gromadzą się również wiosną i jesienią na Zatoce Gdańskiej. Osoby, dla których na Wybrzeże jest za daleko, mogą się wybrać nad Zbiornik Włocławski, gdzie jesienne zgrupowania dochodzą do 19 tys. osobników, a wiosenne – do 26 tys. Zimą na polskich wodach morskich gromadzi się do 320 tys. czernic (najliczniej na Zatoce Puckiej i Zalewie Szczecińskim). Na śródlądziu przy łagodnych temperaturach zimuje ok. 28 tys., podczas surowych zim ok. 11 tys. – większość zimuje na zachód od linii Wisły. Poza wybrzeżami Bałtyku jedno z ważnych zimowisk czernic (a także głowienek) znajduje się na Jeziorze Bodeńskim.
Czernica
Czernica - Aythya fuligula © Marcin Karetta
W okresie od września do kwietnia zatrzymuje się tam łącznie około 160 tys. ptaków, z czego czernice i głowienki stanowią ok. 80%. Najliczniej gromadzą się na przełomie grudnia i stycznia, a od początku lutego ich liczba zaczyna gwałtownie maleć. W Europie Zachodniej ważną ostoją zimujących grążyc są też holenderskie jeziora Ijsselmeer i Zuiderzee. Wśród czernic zaobrączkowanych w Polsce do rekordzistów należy ptak, którego znaleziono na zimowisku w Algierii. Poza tym część „naszych” kaczek zimuje w Danii, Szwecji, Niemczech, Szwajcarii, Holandii, Francji i Wielkiej Brytanii. Na lęgowiska powracają od przełomu lutego i marca do początku maja. Pod koniec marca i kwietnia obserwowane są szczyty przelotu.

Czernica jest gatunkiem wszystkożernym – żywi się małżami, owadami, skorupiakami, a także nasionami, liśćmi i łodygami roślin wodnych. W „Ptakach ziem polskich” Jana Sokołowskiego można znaleźć uwagę, że ze względu duże ilości zjadanych przez ptaki wodnych bezkręgowców, ich mięso nabiera niemiłego smaku. Zdobycz małych rozmiarów zjadana jest jeszcze pod wodą, natomiast z większą ptak wypływa na powierzchnię i tam oddaje się konsumpcji.

Profesor Sokołowski podaje 7 metrów jako
Czernice
Czernice - Aythya fuligula © Paweł Wietecha
maksymalną głębokość, na jaką nurkują w poszukiwaniu pokarmu i zaznacza, że najczęściej żerują w zdecydowanie płytszych miejscach – do 3 metrów, pod wodą przebywając do 40 s. Prawdziwość danych dotyczących wartości przeciętnych potwierdzają wyniki badań znad Jeziora Bodeńskiego. W marcu - okresie, gdy ptaków nie ma już na jeziorze, zagęszczenie racicznic na 1-3 metrach było silnie zredukowane w porównaniu z okresem przed przybyciem kaczeki łysek, natomiast na 7-11 metrach niemal niezmienione. W innym rejonie udało się zauważyć, że racicznice były „wyjadane” systematycznie – najpierw ich zagęszczenie spadło na głębokościach do 1 m. Dopiero później zaobserwowano spadek na 3 metrach, a na sam koniec również na 7 m. Na niektórych obszarach spadek liczby racicznic odnotowano nawet na głębokości 11 metrów, a więc 4 metry głębiej niż podaje Sokołowski. Ptaki jednak zdecydowanie preferowały płytsze wody, gdzie po ich odlocie było o 97% mniej małży niż na początku sezonu jesienno-zimowego. Te same badania wykazały, że przy wysokim zagęszczeniu małży czernice nurkowały po nie głównie nocą, natomiast za dnia odpoczywały
Czernice
Czernice - Aythya fuligula © Marcin Karetta
na wodzie. Na dzienne polowania przestawiły się dopiero wówczas, gdy wyszukanie ofiar za pomocą dotyku stawało się cięższe i efektywne żerowanie wymagało zaangażowania wzroku.

Czernice jesienią i zimą najczęściej oglądam na Zalewie Zegrzyńskim, gdzie gromadzą się szczególnie licznie w okolicach Ryni. Odwiedziłem to miejsce również podczas pisania niniejszego tekstu, aby nie powstawał całkowicie w oderwaniu od osobistych doświadczeń (większość zawartych w nim informacji pochodzi ze źródeł literaturowych). Gonił mnie jednak czas i nie miałem czasu dokładniej przyjrześ się zachowaniu około setki ptaków pływających po zatoce. Trzeba przyznać, że nie starały się one ściągnąć na siebie uwagi – większość pływała z głową wtuloną między pióra na grzbiecie (to najczęstsza pozycja przyjmowana przez drzemiące grążyce). Nurkowały, przed zanurzeniem wykonując niewielki podskok. W książkach można znaleźć informację, że w sytuacji zagrożenia ptaki naraz podnoszą do góry dzioby, co jest znakiem dla innych członków stada, że za chwilę powinni poderwać się do lotu. Czernice, podobnie jak inne grążyce, do wzbicia się w powietrze potrzebują rozbiegu, co jest jedną z cech różniących je od kaczek pływających.

Czernica
Czernica - Aythya fuligula © Paweł Wietecha
W Polsce czernica jest gatunkiem łownym – można na nią polować w okresie od 15 sierpnia do 21 grudnia, co należy mieć na uwadze, szczególnie podczas planowania fotograficznych wypraw na stawy rybne (gdzie najczęściej odbywają się polowania). Pod koniec ubiegłego roku głośno było o przypadku czernicy zastrzelonej pod Tykocinem. Odpowiedzialny za to myśliwy tłumaczył obecnym na miejscu ornitologom, że podejrzewał u ptaka ptasią grypę. Nie miał jednak żadnych upoważnień do zbierania ptaków w celach weterynaryjnych, a w dodatku złamał kilka przepisów prawa łowiecka – zastrzelił kaczkę na wodzie (dopuszczalne jest tylko strzelanie do ptaków w locie), nie posiadał psa (konieczny podczas tego typu polowań).W przypadku, gdy jesteśmy świadkami podobnej sytuacji, warto sfotografować osoby dopuszczające się przewinienia lub tablice rejestracyjne pojazdu, jakim się poruszają i powiadomić policję lub Państwową Straż Łowiecką działającą przy urzędach wojewódzkich. W opisanym wyżej przypadku skończyło się rozprawą przed Okręgowym Sądem Łowieckim, który zawiesił myśliwego na 6 miesięcy w prawach członka Polskiego Związku Łowieckiego.


 
 
2007-2017 © Paweł Wietecha, nota prawna
 jesteśmy też na facebooku ostatnia aktualizacja: 05.04.2015, 18:29co nowego?
1x1px_trns.gif