• foto-ptaki.pl
  • foto-ptaki.pl
  • foto-ptaki.pl
foto-ptaki.pl arrow Ptaki arrow Kaczki nurkujące
 

Sonda

Jakiego typu informacji szukasz tu najczęściej?


 

Jaki korpus uważasz za najlepszy do fotografowania ptaków?


 

Jaki obiektyw uważasz za najlepszy do fotografowania ptaków?


 

Kaczki nurkujące Email
Autor: Antoni Marczewski   

Głowienka
Aythya ferina

Pochodzenie drugiego członu naukowej nazwy głowienki można tłumaczyć na dwa sposoby. Jeden wywodzi go z łacińskiego ferus (dziki), drugi od ferre(żelazo – jego kolor jest zbliżony do barwy głowy dorosłego samca).
Głowienki
Głowienki - Aythya ferina © Maciej Rębiś
Spory budzi również pochodzenie angielskiej nazwy Pochard. Niektórzy twierdzą, że pochodzi od słowa poken, które w języku dolnoniemieckim (będącym odmianą języka niemieckiego) oznacza „szturchać, grzebać, rozgrzebywać”. Być może ktoś kiedyś uznał, że to właśnie robią kaczki szukające pokarmu. Do mnie bardziej przemawia hipoteza wywodząca tę nazwę od francuskiego pochard, czyli „pijak”. Co prawda głowienki nie gustują w napojach wyskokowych, ale ich pokraczny chód może komuś nasuwać na myśl kroki człowieka „będącego pod wpływem”.

Zamieszkuje niemal całą Europę, łącznie z Islandią i Irlandią. Unika terenów górskich – nie gnieździ się w Alpach, Karpatach, Pirenejach i Górach Skandynawskich. Północna granica zasięgu sięga koła podbiegunowego. W Europie przystępuje do lęgów 230-330 tys. par, z czego najwięcej w Rosji (do 100 tys.), Rumunii (do 40 tys.) i na Ukrainie (do 28 tys.)

Głowienka
Głowienka - Aythya ferina © Paweł Wacławik
Kaczka ta jest najliczniejsza polską grążycą z całkowitą populacją szacowaną na 20-30 tys. par lęgowych. Silne populacje lokalne zamieszkują Śląsk (ok. 3000 par) i Małopolskę (ok. 4000 par, z czego ok. 450 w Dolinie Górnej Wisły). W ostatnich latach zauważono spadek na północy kraju, związany głównie ze zmniejszonym poziomem wody w dolinach rzecznych i zwiększoną presją czworonożnych drapieżników. O znaczeniu poziomu wody świadczy przypadek Parku Narodowego „Ujście Warty”, gdzie podczas „suchych” wiosen gniazduje zaledwie kilkanaście par, a w latach „mokrych” nawet do 150. Szczególnie licznie zasiedla kompleksy stawów rybnych – na Dolnym Śląsku do najważniejszych ostoi należą Stawy Przemkowskie (170-200 par) i Milickie (do 1600 par). Zagęszczenie na tych ostatnich wyniosło pierwszej połowie lat 90. 25 gniazd/ha, a w koloniach mew dochodziło nawet do 130 gniazd/ha. W Polsce północnej w tym okresie jedno z najważniejszych lęgowisk znajdowało się nad Zalewem Szczecińskim (750 par).

Jesienią najwięcej głowienek obecnych jest w październiku i pierwszej połowie
Głowienka
Głowienka - Aythya ferina © Marcin Karetta
listopada, wiosną szczyt przelotu przypada na przełom marca i kwietnia. Najważniejsze zimowiska znajdują się w Europie Środkowej, nad Morzem Śródziemnym i nad Morzem Czarnym, gdzie łącznie zimuje około 1 mln ptaków. Na Bałtyku zimę spędza ok. 30 tys., które w Polsce największe koncentracje tworzą w rejonie Zalewu Szczecińskiego (w grudniu 1991 stwierdzono tam 24 tys. osobników).W zależności od surowości zimy na śródlądziu Polski zimuje 900-2500 głowienek (dane dla lat 80. i 90. XX w.)

Rozmiarami kaczka ta zbliżona jest do czernicy (ok. 45 cm długości, rozpiętość skrzydeł 75 cm, masa ciała 0,9-1,2 kg). Jak wskazuje nazwa, najbardziej charakterystyczną częścią ciała jest głowa. U samca w szacie godowej czerwonobrązowa (stąd dawna, czasem jeszcze stosowana nazwa – kaczka rdzawogłowa), kształtem przypominająca trójkąt – szczyt wyraźnie zaznaczony, czoło łagodnie łączy się z dziobem (w przeciwieństwie np. do czernicy czy hełmiatki, gdzie czoło jest bardzo strome). W przypadku dzioba spotykamy się z dylematem zebry („czy jest czarna w białe paski, czy biała w paski czarne”) – najczęściej
Głowienka
Głowienka - Aythya ferina © Paweł Wietecha
można przeczytać, że dziób jest czarniawy z wyraźnym szaroniebieskim paskiem pomiędzy nozdrzami i czarnym „paznokciem” na końcu. Patrząc jednak na ptaka od przodu, kolor szaroniebieski dominuje – szarość ogranicza się do plam pomiędzy nasadą i nozdrzami, a czerń występuje na krawędziach i samym końcu. U samców w szacie przejściowej, ptaków młodocianych oraz niektórych samic brak niebieskawej barwy. Analiza wzoru na dziobie należy do podstawowych czynności w przypadku napotkania hybrydy dwóch gatunków grążyc.

Poza sezonem lęgowym samce mają jasnobrązową pierś, kuper i podogonie. Oczy zawsze czerwone. W ubarwieniu samicy dominują szarości i brązy. Najciemniejszymi częściami ciała są pierś i kuper. Boki i wierzch szarawe, głowa żółtwobrązowa. Pomiędzy dziobem i oczami występuje duża jasna plama, z reguły widoczna również w locie. Osobniki młode podobne do samicy, ale bardziej brązowe, bez szarych elementów w upierzeniu. Zarówno u nich, jak i u samic, oczy są brunatne.

© Paweł Wietecha
Głowienka
Głowienka - Aythya ferina
© Paweł Wietecha
Głowienka
Głowienka - Aythya ferina



























Samce w locie, dzięki charakterystycznemu rozkładowi barwnych plam, są łatwe do identyfikacji. U obu płci zakończenia lotek pierwszorzędowych (najbardziej zewnętrznych) są czarniawe. Same lotki
Głowienka
Głowienka - Aythya ferina © Paweł Wietecha
tworzą szarawy (a nie biały, jak u innych kaczek nurkujących) pasek wzdłuż zewnętrznej części skrzydła.

Poza stawami kaczkę tę można spotkać również na eutroficznych jeziorach o dobrze rozwiniętej roślinności wynurzonej. Występuje poza tym na starorzeczach, torfiankach, zbiornikach zaporowych, gliniankach czy stawach pokoplanianych. Gniazdo lokalizowane jest na kępach szuwarów, kożuchach roślinności pływającej, wyspach i rzadko uczęszczanych groblach. Fińskie badania dotyczące lęgów czernic i głowienek w koloniach śmieszek wykazały, że głowienki rzadziej od swych kuzynek przystępowały w takich miejscach do lęgów.

Głowienki przylatują na tereny lęgowe w kwietniu, jednak 8-10 jaj (minimalnie 4, maksymalnie 15) pojawia się w gnieździe z reguły dopiero w maju. Wysiadywanie trwa 23-26 dni. W przypadku utraty lęgu zostaje on powtórzony – najpóźniejsze zniesienia mają miejsce na początku lipca. Jeśli wysiadujący ptak zobaczy człowieka z odległości 50-100 m, przestaje wysiadywać, przykrywa jaja puchem i oddala się.
Głowienka
Głowienka - Aythya ferina © Marcin Karetta
Pisklęta uzyskują zdolność lotu 50-55 dni po wykluciu.

W części poświęconej czernicy opisałem badania prowadzone nad obydwoma gatunkami nad Jeziorem Bodeńskim. Przed pojawieniem się w nim racicznic zimujące głowienki żywiły się głównie glonami z gromady ramienic. Kiedy jezioro skolonizowały bardzo liczne małże, kaczki przestawiły się na nowe, obfitsze źródło pokarmu. Od lat 80. XX w. naukowcy obserwują wzrost re-oligotrofizacji Jeziora Bodeńskiego (co oznacza zmniejszenie ilości składników odżywczych, w praktyce prowadzące m.in. do większej przejrzystości wody). Dzięki temu światło może docierać na większe głębokości, co sprzyja odbudowie populacji ramienic, które ponownie zaczynają stawać się ważnym elementem pożywienia głowienek. Wodne rośliny, takie jak rdestnice, rogatki, wywłóczniki, pływacze, jeżogłówki i turzyce, stanowią istotny element pożywienia głowienek w sezonie lęgowym. Mogą one również zjadać larwy muchówek, małe ślimaki, a wyjątkowo małe ryby i skrzek płazów.

W Polsce głowienka jest gatunkiem łownym, na który można polować od 15 sierpnia do 21 grudnia.


 
 
2007-2017 © Paweł Wietecha, nota prawna
 jesteśmy też na facebooku ostatnia aktualizacja: 05.04.2015, 18:29co nowego?
1x1px_trns.gif