• foto-ptaki.pl
  • foto-ptaki.pl
  • foto-ptaki.pl
foto-ptaki.pl arrow Ptaki arrow Błotniaki
 

Sonda

Jakiego typu informacji szukasz tu najczęściej?


 

Jaki korpus uważasz za najlepszy do fotografowania ptaków?


 

Jaki obiektyw uważasz za najlepszy do fotografowania ptaków?


 

Błotniaki Email
Autor: Antoni Marczewski   
zobacz powiększenie w galerii
Błotniak stawowy - Circus aeruginosus © Paweł Wietecha

Błotniak stawowy
Circus aeruginosus

Drugi człon nazwy naukowej - aeruginosus - wywodzony jest od łacińskiego słowa aerugo oznaczającego chciwość. Ciężko jest znaleźć logiczne wytłumaczenie dla przypisywanego błotniakowi stawowemu grzechu - o przyczynę należałoby spytać Linneusza, gdyż to właśnie za jego sprawą gatunek musi funkcjonować pod takim, a nie innym mianem.

W przeciwieństwie do pozostałych przedstawicieli rodzaju Circus, błotniak stawowy raczej nie sprawia problemów z identyfikacją. Jest on średniej wielkości ptakiem drapieżnym o rozpiętości skrzydeł wynoszącej od 115 do 140 cm. Wielkością najbardziej zbliżony do myszołowa, jednak o delikatniejszej budowie. Podobnie jak u zdecydowanej większości szponiastych, samce są mniejsze i lżejsze od samic.
zobacz powiększenie w galerii
Błotniak stawowy - Circus aeruginosus © Paweł Wietecha
W ubarwieniu dominuje barwa brązowa, której najmniej jest u dorosłych samców. Te ostatnie mają stosunkowo jasną głową, jasnoszary ogon i czarne zewnętrzne lotki pierwszorzędowe. Wewnętrzne pierwszo rzędówki, jak również większość drugorzędówek, mają barwę jasnoszarą. Zdarzają się samce całkowicie popielate, u których jedynym wyróżniającym się elementem upierzenia są czarne lotki pierwszorzędowe. Tak nietypowo ubarwione osobniki mogą być pomylone z samcami innych błotniaków, aczkolwiek bardzo rzadko spotyka się je w terenie. Bywają również ptaki wyjątkowo ciemne, u których jednak skrzydła zachowują czarno-szaro-brązowy schemat ubarwienia, a ogon pozostaje szary, choć przyjmuje znacznie ciemniejszy odcień niż u ptaków upierzonych normalnie. Samice są całe ciemnobrązowe z kremową czapeczką, podgardlem oraz przednim brzegiem skrzydła. Ptaki młodociane wyglądem przypominają samice, przy czym są ciemniejsze,
© Paweł Wietecha
zobacz powiększenie w galerii
Błotniak stawowy - Circus aeruginosus
czapeczka ma u nich bardziej rdzawy odcień, a na przedniej krawędzi skrzydeł przeważnie brak jaśniejszych plam. Polska, a także przeważająca część zachodniej Palearktyki, zamieszkana jest przez podgatunek nominatywny C.a.aeruginosus. Wyjeżdżając do północnej Afryki należy przygotować się na spotkanie z podgatunkiem C.a.harterti, u którego samce są jaśniejsze na spodzie i ciemniejsze z wierzchu od swoich pobratymców, a samice charakteryzują się niemal całkowicie białą głową, piersią i lotkami pierwszorzędowymi. Dużo bieli występuje także u męskich przedstawicieli podgatunku spilonotus, zasiedlającego rejon Jeziora Bajkał oraz północną Mongolię. W Eurazji zasięg błotniaka stawowego sięga na wschodzie do wybrzeży Pacyfiku, ale gatunek ten występuje również m.in. na Madagaskarze, Nowej Zelandii, Nowej Gwinei oraz w Australii.

Różne źródła podają różne dane dotyczące liczebności europejskiej populacji błotniaka stawowego. Publikacja BirdLife International z roku 2004, bazująca na materiałach z programów realizowanych na przełomie lat 90. XX w. i pierwszej dekady XXI w., informuje o 93-140 tys. par lęgowych. Poświęcona ptakom drapieżnym książka Benny’ego Gensbøla z roku 2008 podaje natomiast szacunkowo 70-90 tys. par
zobacz powiększenie w galerii
Błotniak stawowy - Circus aeruginosus © Paweł Wietecha
(opierając się przy tym na nowszych danych, pochodzących przeważnie z roku 2003). Niezależnie od liczb bezwzględnych, błotniak stawowy jest najliczniejszym na kontynencie europejskim przedstawicielem swojego rodzaju. Najmocniejsze populacje zamieszkują Rosję, Ukrainę, Białoruś, Polskę, Węgry i Niemcy. Na terenie Polski do lęgów przystępuje od 6 do 8 tys. par. Ich rozmieszczenie jest stosunkowo równomierne w obu pasach pojezierzy i na Polesiu. Być może licznie zasiedlają środkowe Pomorze, jednak tamtejsze tereny nie zostały dotąd odpowiednio dokładnie spenetrowane. Największe szanse na spotkanie z błotniakiem stawowym występuje w dolinach rzek: Biebrzy, Bzury, Baryczy, Odry, Warty, Narwi czy Nidy. Na terenach podgórskich doliny rzeczne i zlokalizowane w ich obrębie zbiorniki wodne to często jedyne miejsca, gdzie ptaki znajdują warunki do rozrodu. Przykładami mogą być Stawy Łężczok w Dolinie Odry czy Zbiornik Goczałkowicki zlokalizowany w Dolinie Górnej Wisły.

© Paweł Wietecha
zobacz powiększenie w galerii
Błotniak stawowy - Circus aeruginosus
© Paweł Wietecha
zobacz powiększenie w galerii
Błotniak stawowy - Circus aeruginosus



























Błotniak stawowy związany jest z roślinnością szuwarową - gniazduje przede wszystkim w pasach szuwaru trzcinowego lub pałkowego, rzadziej w szuwarze oczeretowym. Odpowiednie dla niego siedliska istnieją na stawach rybnych, nad jeziorami, starorzeczami czy zalewami nadmorskimi. Ptaki
zobacz powiększenie w galerii
Błotniak stawowy - Circus aeruginosus © Paweł Wietecha
zasiedlają również torfowiska, gdzie preferują szuwary wielkoturzycowe. Niekiedy zdarzy im się umieścić gniazdo np. w rowie melioracyjnym, a od pewnego czasu dochodzi do przypadków gniazdowania w uprawach, głównie w zbożu.

Pokarm tych skrzydlatych drapieżników stanowią przede wszystkim drobne kręgowce. Niemieckie badania, podczas których sprawdzono „tożsamość” ponad 2000 ofiar, wykazały, że dominowały wśród nich ssaki mniejsze od norników (łącznie 44% przypadków). Ptaki stanowiły prawie 1/3 wszystkich zdobyczy. Były to przede wszystkim potrzosy, świergotki i skowronki. Nad Zbiornikiem Goczałkowickim w 1994 prawdopodobnie właśnie błotniaki stawowe zrabowały lęg czapli purpurowej, która spróbowała się tam zagnieździć. W przypadku polowania na ofiary pływające (np. młode łyski), błotniak jest w stanie śmiertelnie zamęczyć zdobycz zmuszając ją do ciągłego nurkowania. Czasami w jadłospisie błotniaków znajdują się płazy, choć wyniki zaprezentowane w innym niemieckim opracowaniu wskazują, że mogą one co najwyżej urozmaicać dietę,
© Paweł Wietecha
zobacz powiększenie w galerii
Błotniaki stawowe - Circus aeruginosus
ponieważ ich udział nie przekraczał 2,5%. Podczas okresu lęgowego szczególnie silnie można zauważyć, że skrzydlaci drapieżcy polują przede wszystkim na te ofiary, których w okolicy jest najwięcej. W Parku Narodowym Neusiedler See - Seewinkel tamtejsze błotniaki gustowały w susłach moręgowanych zamieszkujących okoliczne pastwiska, podczas gdy ptaki badane na dwóch stanowiskach w Holandii żywiły się głównie królikami i żabami. Młode mewy stanowiły pożywienie dla błotniaków, których rodzinne życie podpatrywano w południowej Finlandii.

Skoro zaś o życiu rodzinnym mowa - błotniaki stawowe dojrzewają do niego przeważnie w wieku 2-3 lat, choć zdarza się nieraz, że szczęścia próbują już osobniki jednoroczne (przeważnie samce). Ptaki łączą się w pary po powrocie z zimowisk. Na terytorium samiec stara się zaimponować samicy wykonując w powietrzu skomplikowane ewolucje, podczas których potrafi wykonać np. pełen obrót znajdując się przez moment w pozycji ze szponami wystawionymi do góry. Jeśli partnerka zdecyduje się połączyć z wybranym „tancerzem”, staje przed nią zadanie zbudowania gniazda umieszczanego przeważnie w gęstej roślinności. Partner jej przy tym nie pomaga, natomiast sam wznosi prostą platformę, służącą do odpoczynku oraz spokojnego pożywiania się. Bywa, że jeden samiec łączy się z kilkoma samicami, jednak dochodzi do tego rzadko.

© Paweł Wietecha
zobacz powiększenie w galerii
Błotniaki stawowe - Circus aeruginosus
© Paweł Wietecha
zobacz powiększenie w galerii
Błotniaki stawowe - Circus aeruginosus



























Zniesienie liczy od 3 do 6 jaj składanych w kilkudniowych odstępach. Termin rozpoczęcia ich składania zależy od tego, której części zasięgu dotyczy. W południowej Europie pierwsze jaja pojawiają się w gnieździe już pod koniec marca, podczas gdy na północy (np. w Finlandii) dopiero na przełomie maja i czerwca. Wysiadywanie trwa 31-34 dni. Kolejne 30-40 dni pisklęta spędzają w gnieździe. Przez pierwsze dwa tygodnie pożywienie dostarcza jedynie samiec, który w locie wymienia się z nim z samicą, by ta mogła przekazać je następnie potomstwu. Młode zażarcie walczą o najlepsze kąski - często najmłodsze z rodzeństwa
zobacz powiększenie w galerii
Błotniak stawowy - Circus aeruginosus © Paweł Wietecha
nie jest w stanie zapewnić sobie odpowiedniej porcji i ginie z głodu lub zabite przez starszych braci i siostry (takie zjawisko nazywane jest kainizmem). Po opuszczeniu samego gniazda młodociane błotniaki jeszcze przez 15-25 dni są zależne od rodziców.

Populacje z północnej i wschodniej części zasięgu migrują, spędzając miesiące zimowe w basenie Morza Śródziemnego oraz w Afryce na południe od Sahary. Im bardziej na południe areału, tym mniej chętnie ptaki podejmują wędrówkę, a populacje północnoafrykańskie w ogóle jej nie odbywają.

Osobniki gnieżdżące się w Skandynawii, środkowej i zachodniej Europie przemieszczają się na południowy zachód przez Francję i Hiszpanię, podczas gdy błotniaki fińskie wybierają trasę przez Włochy i Maltę (co nieraz kończy się dla nich tragicznie, jeśli padną ofiarą nadal praktykowanych w tych państwach polowań na ptaki wędrowne). Nie ma raczej co liczyć na duże ilości tych ptaków nad Bosforem czy Gibraltarem, gdzie Morze Śródziemne pokonują setki lub tysiące przedstawicieli gatunków przemieszczających się lotem szybowcowym. Ci wykorzystują cieśniny, aby jak najkrócej przebywać nad otwartymi wodami morskimi, nad którymi nie tworzą się niezbędne do szybowania ciepłe prądy powietrzne.
zobacz powiększenie w galerii
Błotniak stawowy - Circus aeruginosus © Paweł Wietecha
Błotniaki stawowe lecą lotem aktywnym i wielką wodę oddzielającą je od Afryki pokonują szerokim frontem. Pierwsze osobniki opuszczają Polskę pod koniec sierpnia, natomiast ostatnie widywane są jeszcze w trzeciej dekadzie października. Rzadko dochodzi do przypadków zimowania. Jeden z nich został odnotowany w prowadzonej przez OTOP Awibazie (więcej na ten temat pod koniec tekstu wprowadzającego). 30 grudnia 2007 dwa polujące osobniki obserwowano na stawach rybnych w Koniecpolu w województwie śląskim. Generalnie dotychczasowe stwierdzenia zimowe dotyczą raczej zachodniej Polski, jednak odnotowano również obecność zimującego ptaka pod Białymstokiem (w lutym 1998). Powrót na lęgowiska przypada z reguły na początku kwietnia, choć bywają też stwierdzenia błotniaków stawowych już w pierwszych dniach marca. „Spóźnialskie” pojawiają się jeszcze w połowie maja - jednym z najlepszych miejsc do ich wypatrywania jest Półwysep Helski (szczególnie na odcinku od Chałup do Jastarni).

Na podstawie danych historycznych można wnioskować, że w XIX w. błotniak stawowy wcale nie był tak powszechnie spotykanym gatunkiem jak obecnie. Ziemia Lubuska była jednym z tych rejonów, gdzie prawdopodobnie pod względem liczebności ustępował błotniakowi zbożowemu.
© Paweł Wietecha
zobacz powiększenie w galerii
Błotniak stawowy - Circus aeruginosus
Przez kilka pierwszych dekad kolejnego stulecia błotniaki stawowe w wielu miejscach tępiono (m.in. poprzez odstrzał), przez co ich liczba systematycznie spadała. Podobny trend obserwowany był w całej Europie - poza bezpośrednimi prześladowaniami ze strony ludzi znaczący wpływ na stan populacji miało powszechne osuszanie terenów podmokłych. W Wielkiej Brytanii gatunek przestał się gnieździć na początku XX w. Jednak od lat 70. zaczęto obserwować zjawisko gwałtownego odradzania się błotniaka stawowego w Europie. Przykładowo populacja duńska w ciągu 9 lat wzrosła o kilkaset procent z 80 do 310 par. Trend utrzymywał się jeszcze przez kolejne lata i w 1983 Danię zamieszkiwało już 500 par błotniaków. W Polsce regularne badania nad liczebnością tego gatunku prowadzono w Dolinie Baryczy. Do lat 60. XX w. gniazdowało tam nie więcej niż 25 par. W połowie kolejnej dekady populacja zwiększyła się do 30-35 par, a po upływie kolejnego dziesięciolecia w Dolinie Baryczy stwierdzono łącznie 50 par. Podobne wzrosty stwierdzano także na terenie innych regionów kraju. Na te pozytywne zmiany wpłynęło m.in. wycofania się w większości krajów europejskich ze stosowania wielu chemicznych środków ochrony roślin oraz objęcie ptaków szponiastych prawną ochroną. Nie bez znaczenia jest również zaobserwowana zmiana wymagań siedliskowych błotniaków stawowych, które zaczęły się gnieździć nie tylko w rozległych szuwarach, ale nawet w bardzo niewielkich ich płatach czy też w uprawach zbóż. Choć obecnie o spotkanie w terenie z błotniakiem stawowym nie jest trudno, jego przyszłość nadal pozostaje niepewna - wyniki prowadzonego przez OTOP Monitoringu Pospolitych Ptaków Lęgowych z lat 2000-2005 wskazują, że podczas tego okresu w skali ogólnopolskiej nastąpił znaczący spadek liczebności. Miejmy nadzieję, że nie okaże się on stałym trendem.


 
 
2007-2017 © Paweł Wietecha, nota prawna
 jesteśmy też na facebooku ostatnia aktualizacja: 05.04.2015, 18:29co nowego?
1x1px_trns.gif